Araştırma boşluğu nasıl bulunur?
Tez konusu ya da proje sorusu ararken asıl iş, literatürde neyin çalışılmadığını görmektir. Bu rehber boşluğun tanımını, türlerini, arama yolunu ve belgeleme adımlarını anlatıyor.
Araştırma boşluğu nedir?
Eksik kanıt, denenmemiş bir yöntem, kapsanmamış bir grup ya da birbirini tutmayan bulgular biçiminde ortaya çıkar. Boşluk aramak okumakla değil, okunanı düzenli biçimde kaydetmekle başlar.
Bilmediğiniz şey bilgi eksikliğinizdir ve okumakla kapanır. Alanın henüz cevaplamadığı şey boşluk, hiç cevaplayamadığı şey ise sınırdır; sınır veri veya izin olmadığı için açık kalır.
Webster ve Watson (2002) derlemenin makale merkezli değil kavram merkezli düzenlenmesini önerir: aynı kavramı ölçen çalışmalar yan yana getirildiğinde eksik hücre görünür hâle gelir.
Her boşluk araştırmaya değer mi?
Hayır, çalışılmamış olmak değerli olmak anlamına gelmez. Değerli boşluk, cevaplanabilir olan ve cevaplandığında bir kararı, uygulamayı ya da kuramı değiştirendir.
Bir boşlukla karşılaştığınızda sorulacak ilk soru şudur: bu konu neden boş? Cevap üç ana kümede toplanır ve her kümenin kararı farklıdır.
| Sebep | Belirti | Karar |
|---|---|---|
| Henüz sıra gelmedi | Komşu konular çalışılmış, alan büyüyor, yeni veri kaynağı açılmış | Üzerine gidilir |
| Çalışılamıyor | Veri erişime kapalı, ölçüm aracı yok, etik kurul izni alınamaz | Önce engel çözülür, yoksa vazgeçilir |
| Anlamsız | Sonuç ne çıkarsa çıksın hiçbir kararı ya da kuramı etkilemiyor | Bırakılır |
Üçüncü satır en çok atlanan satırdır; bir soruyu kimsenin sormamış olması çoğu zaman tesadüf değildir. Boşluğu savunurken "bu konuda çalışma yok" demek yetmez, çalışma olsaydı neyin değişeceğini de söylemek gerekir.
Boşluk türleri nelerdir?
Boşluklar altı tipte toplanır: kanıt, kuram, yöntem, popülasyon, bağlam ve çelişkili bulgu. Tipi belirlemek işin yarısıdır, çünkü her tip farklı bir araştırma tasarımı ister.
Kanıt boşluğu
İlişki ya da etki hakkında yeterli sayıda ve nitelikte çalışma yoktur; sonuçlar tek bir çalışmaya, küçük bir örnekleme veya zayıf bir tasarıma dayanır. Çözümü yeni birincil veri toplamak ya da var olan kanıtı sistematik biçimde bir araya getirmektir.
Kuram boşluğu
Bulgular vardır ama onları birbirine bağlayan bir açıklama yoktur, ya da var olan kuram yeni bulguları açıklamakta yetersiz kalır. Bu boşluk yeni veriyle değil kavramsal çerçeveyi yeniden kurmakla kapanır.
Yöntem boşluğu
Soru sorulmuştur ama hep aynı yöntemle çalışılmıştır ve o yöntemin sınırları sonucu belirlemektedir. Aynı yapıyı farklı bir tasarımla ölçüp sonuçların örtüşmesini sınamak bu boşluğun klasik çözümüdür (Campbell ve Fiske, 1959).
Popülasyon boşluğu
Bulgular belirli bir gruptan elde edilmiştir ve başka gruplara genellenip genellenemeyeceği bilinmemektedir; tanımlı bir alt küme (yaş, meslek, sektör) literatürde hiç yer almamış olabilir. Çözümü aynı soruyu kapsanmamış grupta yeniden çalışmaktır.
Bağlam boşluğu
Çalışmalar belirli bir ülkede, sektörde, kültürde ya da zaman diliminde yürütülmüştür ve bağlam değiştiğinde ilişkinin yönü veya gücü değişebilir. Bu boşluk yalnız "Türkiye örneği" demekle savunulmaz; bağlamın sonucu neden değiştirmesinin beklendiği gerekçelendirilmek zorundadır.
Çelişkili bulgu boşluğu
Aynı soruya farklı çalışmalar farklı cevap vermiştir; çelişkinin kaynağı örneklem, ölçüm, analiz ya da bağlam farkı olabilir. Bu tip, kanıtı bir araya getirip farkın nereden geldiğini sınayan çalışmalar için en verimli boşluktur, çünkü sorunun alan tarafından önemsendiği zaten kanıtlıdır.
Literatürü nasıl tararım?
Tarama üç aşamada yürütülür ve üçü de bitmeden tamamlanmış sayılmaz (Webster ve Watson, 2002).
Bu üç aşama tek başına yeterli değildir; taramanın neyi aradığı baştan yazılmalıdır. Cooper (1988) bir derlemenin odak, amaç, bakış açısı, kapsam, düzenleme ve hedef kitle boyutlarıyla tanımlanmasını önerir.
- Çekirdek küme: alanın ana dergilerinde son yıllarda çıkmış, konuyu doğrudan ele alan çalışmalar.
- Geri takip: çekirdek çalışmaların kaynakçalarındaki tekrar eden başlıklar. Aynı kaynağa herkesin gitmesi, o kaynağın alanın temeli olduğunu gösterir.
- İleri takip: çekirdek çalışmalara atıf yapan yeni makaleler. Alanın nereye gittiğini yalnız bu adım gösterir.
- Kavram matrisi: satırlar çalışmalar, sütunlar kavramlar. Boş kalan sütun ya da hücre, aday boşluktur.
- Durma ölçütü: yeni tarama turu yeni kavram getirmiyorsa doygunluğa ulaşılmıştır.
Makaleleri yazar ve yıl sırasına göre özetlemek boşluğu görmeyi zorlaştırır; aynı çalışmaları kavram sütunlarına dağıtmak hangi kavramın kimde ölçülmediğini doğrudan gösterir (Webster ve Watson, 2002).
Boşluğu görmenin sistematik yolları neler?
Dört yol birlikte kullanılır: gelecek çalışma önerileri, derleme sonuçları, atıf ağındaki seyrek bölgeler ve çelişkili bulgular. Bu dördü aynı boşluğu gösteriyorsa boşluk gerçektir; yalnız biri gösteriyorsa iddia daha fazla kanıt ister.
Birinci yol en ucuzudur: makalelerin sonundaki sınırlılıklar ve gelecek çalışmalar bölümleri, alanın kendi eksiklik listesidir. Aynı öneri birden çok makalede tekrar ediyorsa, artık tek bir yazarın temennisi değil alanın ortak eksiğidir.
İkinci yol derlemelerdir: derleme makaleleri bugüne kadarki bilgi durumunu özetler, sonuç bölümleri çoğu zaman doğrudan boşluk listesi işlevi görür. Kapsam dışı bırakılan alan da bir boşluk olabileceği için, derlemenin kendi kapsamını nasıl tanımladığı da not alınmalı (Cooper, 1988).
Üçüncü yol atıf ağıdır: bibliyometri yayınların sayısal incelenmesidir (Pritchard, 1969) ve alanı yapı olarak görmeyi sağlar. Üç ölçü kullanılır: bibliyografik eşleşme (bibliographic coupling, Kessler, 1963), ortak atıf analizi (co-citation analysis, Small, 1973) ve ortak kelime analizi (co-word analysis, Callon, Courtial ve Laville, 1991); ortaya çıkan ağlar kümelere ayrılır (Blondel ve ark., 2008; Traag, Waltman ve van Eck, 2019). İki yoğun küme arasında kalan seyrek bölge, birbirinden habersiz iki literatürün kesişimidir ve sık sık gerçek bir boşluğa denk gelir.
Dördüncü yol çelişkidir: aynı soruya zıt cevap veren iki çalışma bulduğunuzda önce farkın nereden geldiğini arayın (örneklem, ölçüm aracı, analiz yöntemi ya da bağlam). Bu fark açıklanabilir bir kalıba oturuyorsa elinizde tanımlı bir araştırma sorusu var demektir.
Bulunan boşluk nasıl araştırma sorusuna çevrilir?
Boşluk, cevaplanabilir tek bir soruya daraltılır; sorudaki her kavram ölçülebilir bir değişkene bağlanır; sonra o değişkenleri gerçekten sınayabilecek bir tasarım seçilir. Soru, değişken ve tasarım arasındaki uyum sağlanmadığında çalışma veri toplasa bile boşluğu kapatmaz (Creswell ve Creswell, 2018).
Uyumu üç adımda kurun.
- Soru: boşluğu tek cümlelik bir soruya indirin. Cümlede kim, ne, nerede ve hangi ilişki sorulduğu geçmelidir.
- Değişken: sorudaki her kavramın karşılığını yazın. Nasıl ölçüleceği belli olmayan kavram, soruda kalamaz.
- Tasarım: sorunun türü tasarımı belirler. İlişki soruları nicel, anlam soruları nitel, ikisini birden soran sorular karma tasarım ister (Creswell ve Creswell, 2018).
Bir kavramı tek bir araçla ölçtüğünüzde, ölçtüğünüz şeyin kavram mı yoksa araç mı olduğunu ayıramazsınız. Aynı kavramı farklı yöntemlerle ölçüp sonuçların örtüşmesini, farklı kavramların ayrışmasını sınamak bu riski azaltır (Campbell ve Fiske, 1959). Yöntem boşluğu iddiasıyla yola çıkan bir çalışmanın bu denetimi atlaması, iddiasını kendi eliyle zayıflatır.
Son bir kontrol: sorunuzun olası cevaplarını baştan yazın. Hangi cevap çıkarsa ne değişeceğini yazamıyorsanız, soru henüz araştırma sorusu değildir.
Boşluğun gerçekten var olduğu nasıl kanıtlanır?
Taramanın kaydını tutarak: aşağıdaki altı öge yazılır. Bu kayıt olmadan "bu konuda çalışma yok" cümlesi doğrulanamaz; hakem, boşluk iddiasını değil bu kaydı denetler.
Sistematik derlemelerin raporlanmasında kabul gören kılavuz PRISMA 2020'dir (Page ve ark., 2021); sürecin nasıl yürütüleceği ve yanlılık riskinin nasıl değerlendirileceği konusunda ise Cochrane Handbook başvuru kaynağıdır (Higgins ve ark.). Boşluk iddiası bir sistematik derlemenin parçası olmasa bile bu iki kaynağın raporlama disiplini uygulanabilir.
- Veri tabanı listesi: hangi kaynakların tarandığı ve neden bunların seçildiği.
- Sorgu dizesi: kullanılan anahtar kelimeler, eş anlamlılar ve mantıksal operatörlerle birlikte, olduğu gibi.
- Tarama tarihi: literatür her gün büyüdüğü için tarih olmadan sonuç yeniden üretilemez.
- Dahil etme ve dışlama ölçütleri: dil, yıl aralığı, çalışma tipi, örneklem gibi ölçütler baştan yazılır.
- Eleme kaydı: kaç kayıt bulundu, kaçı tekrar, kaçı başlık ve öz aşamasında elendi, kaçı tam metinde elendi.
- Karar gerekçeleri: sınırda kalan çalışmaların neden alındığı ya da bırakıldığı tek tek not edilir.
Bu kaydın asıl işlevi hakemi ikna etmek değil, çalışmayı yeniden üretilebilir kılmaktır. Hesaplamalı bilimde yerleşmiş ilke nettir: bir sonucun doğrulanabilmesi için veri ve işlem adımlarının sonuçla birlikte yayınlanması gerekir (Peng, 2011). Literatür taraması da bir işlemdir; kaydı tutulmayan tarama, başkası tarafından tekrarlanamayan bir analizdir.
Pratik bir ölçüt: taramayı altı ay sonra sıfırdan tekrarlamanız istendiğinde aynı kümeyi bulabilecek misiniz? Cevap hayırsa kayıt eksiktir.
Bu adımları hangi araçlarla yürütebilirim?
Yukarıdaki adımların hepsi elle yürütülebilir; zorlaştığı yer, tarama kaydının, atıf ağının ve karar gerekçelerinin birbirinden kopmasıdır. SciMind ürünleri bu adımları tek bir kayıt zinciri üzerinde tutuyor.
İlgili rehberler
Kaynaklar
- Blondel, V. D., Guillaume, J. L., Lambiotte, R. ve Lefebvre, E. (2008). Fast unfolding of communities in large networks. Journal of Statistical Mechanics, P10008.
- Callon, M., Courtial, J. P. ve Laville, F. (1991). Co-word analysis as a tool for describing the network of interactions. Scientometrics, 22(1), 155-205.
- Campbell, D. T. ve Fiske, D. W. (1959). Convergent and discriminant validation by the multitrait-multimethod matrix. Psychological Bulletin, 56(2), 81-105.
- Cooper, H. M. (1988). Organizing knowledge syntheses: a taxonomy of literature reviews. Knowledge in Society, 1(1), 104-126.
- Creswell, J. W. ve Creswell, J. D. (2018). Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches (5. baskı). SAGE.
- Higgins, J. P. T. ve ark. (Ed.). Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions. Cochrane.
- Kessler, M. M. (1963). Bibliographic coupling between scientific papers. American Documentation, 14(1), 10-25.
- Page, M. J. ve ark. (2021). The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, n71.
- Peng, R. D. (2011). Reproducible research in computational science. Science, 334(6060), 1226-1227.
- Pritchard, A. (1969). Statistical bibliography or bibliometrics? Journal of Documentation, 25(4), 348-349.
- Small, H. (1973). Co-citation in the scientific literature. Journal of the American Society for Information Science, 24(4), 265-269.
- Traag, V. A., Waltman, L. ve van Eck, N. J. (2019). From Louvain to Leiden: guaranteeing well-connected communities. Scientific Reports, 9, 5233.
- Webster, J. ve Watson, R. T. (2002). Analyzing the past to prepare for the future: writing a literature review. MIS Quarterly, 26(2), xiii-xxiii.
Boşluğu bulmak taramanın yarısı.
Diğer yarısı taramanın kaydını tutmak. Kurumunuz için demo, pilot uygulama veya akademik iş birliği konuşmak isterseniz yazın.