Bibliyometrik analiz nedir?
Bir alanın binlerce yayınını tek tek okumadan yapısını çıkarmanın yolu.
Bibliyometrik analiz nedir?
Bibliyometrik analiz, yayınlara ve aralarındaki bağlara matematiksel yöntemler uygulayarak bilimsel iletişimi ölçer; terimi Pritchard (1969) attı. Çıktı, alanın kimlerden ve hangi kümelerden oluştuğunu gösteren sayısal bir haritadır.
Yöntemin çalıştığı birim makalenin metni değil kaydıdır: başlık, özet, yazarlar, kurumlar, dergi, yıl, kaynakça. Binlerce kayıt bir araya geldiğinde alanı üretenleri ve kavramları gösteren bir ağ çıkar.
Analiz iki soruya cevap verir: betimleyici (kaç yayın, hangi dergi öne çıkıyor) ve yapısal (hangi çalışmalar birlikte anılıyor). Asıl değer ikincidedir.
Yaklaşım yeni değil, ölçek değişti: makine okunabilir kaynakça verisi bir alanı tek çalışmada ele almayı mümkün kıldı.
- Uygun olduğu durum: alan geniş, yayın sayısı bir kişinin okuyabileceğinden fazla.
- Uygun olmadığı durum: soru dar, bulguların karşılaştırılması gerekiyor.
- Ön koşul: kaynakça alanları dolu, tekilleştirilebilir ve dışa aktarılabilir.
- Kabul edilen sınır: yayınlanmışı ölçer, veri tabanına girmemişi görmez.
Bibliyometri ile sistematik derleme arasındaki fark ne?
Sistematik derleme bir soruya cevap verir, bibliyometrik analiz bir alanın yapısını çıkarır. Derleme çalışmaları tek tek okur; bibliyometri metni okumaz, kayıtlar arasındaki bağları sayar.
| Ölçüt | Bibliyometrik analiz | Sistematik derleme |
|---|---|---|
| Cevapladığı soru | Bu alan neye benziyor? | Bu soruya kanıt ne diyor? |
| Çalışma birimi | Yayın kaydı ve kayıtlar arası bağ | Çalışmanın kendisi ve bulgusu |
| Metinle ilişkisi | Metin okunmaz, üstveri sayılır | Tam metin okunur |
| Kalite değerlendirmesi | Yok, kapsam dışı | Yanlılık riski değerlendirilir |
| Tipik ölçek | Binlerce kayıt | Onlarca çalışma |
| Çıktı | Alanın haritası ve yapısı | Sentezlenmiş kanıt ve sonuç |
Fark yöntemin katılığında değil: derlemenin çerçevesi PRISMA 2020'dir (Page ve ark., 2021), yanlılık riski Cochrane araçlarıyla değerlendirilir (Higgins ve ark.).
İki yaklaşım alternatif de değil: bibliyometri haritayı çıkarır, derleme öne çıkan kümeye iner (Cooper, 1988; Webster ve Watson, 2002).
Adım adım derleme protokolü için sistematik derleme nasıl yapılır rehberine bakın.
Hangi analiz türleri var?
Bibliyometrik analiz türleri hangi bağın sayıldığına göre ayrılır: ortak atıf, bibliyografik eşleşme, ortak kelime ve ortak yazarlık.
Ortak atıf analizi (co-citation analysis)
İki çalışma üçüncü bir çalışmanın kaynakçasında birlikte geçtiğinde ortak atıf almış olur (Small, 1973). Kümeler alanın entelektüel tabanını gösterir.
Bağ geriye dönüktür: bugün birlikte anılmayan iki çalışma beş yıl sonra aynı kümeye düşebilir.
Bibliyografik eşleşme (bibliographic coupling)
İki makale ortak kaynaklara atıf yapıyorsa bibliyografik eşleşmiştir (Kessler, 1963); bağ yayın anında kurulur ve değişmez.
Ortak atıf geçmişin ortak zeminini, bibliyografik eşleşme bugünün ortak ilgisini gösterir.
Ortak kelime analizi (co-word analysis)
Terimlerin aynı metinde birlikte geçmesi sayılır ve kavramlar arası ağ kurulur (Callon ve ark., 1991); yeni kavramlar haritaya hemen girer.
Bedeli terim temizliğidir: eşanlamlı terimler, birleştirme sözlüğü yazılmazsa ayrı düğüm görünür.
Ortak yazarlık analizi (co-authorship analysis)
Aynı yayında imzası bulunan yazarlar bağlanır; çıkan ağ araştırma gruplarını ve iş birliklerini gösterir.
Zayıf noktası yazar adlarının ayrıştırılmasıdır: aynı adı taşıyan farklı araştırmacılar tek düğümde birleşir.
Kümeleme algoritması ne işe yarar?
Kümeleme algoritması, ağdaki düğümleri içte yoğun, dışa seyrek bağlı gruplara ayırır. Algoritma ve çözünürlük seçimi tema sayısını doğrudan değiştirir.
Yaygın ölçüt modülerliktir: küme içi yoğunluğu rastgele bir ağdakiyle karşılaştırır. Louvain bunu hızla iyileştirir, uzun süre varsayılan seçim oldu (Blondel ve ark., 2008).
Traag ve ark. (2019) bir kusur gösterdi: bazı kümeler içte kopuk olabiliyor. Leiden algoritması bağlantılı olmasını garanti eder.
Algoritma seçimi bir tercih değil yöntemin parçasıdır ve raporlanır.
- Algoritmanın adı ve sürümü yazılır.
- Çözünürlük parametresi ve varsa rastgelelik tohumu yazılır.
- Küme sayısını veri belirler, okuyucu değil.
- Her kümeye verilen ad bir yorumdur, algoritmanın çıktısı değildir.
- Kopuk küme kontrolü yapılır.
Stratejik diyagram nasıl okunur?
Stratejik diyagram, ortak kelime analizinden çıkan temaları iki eksende konumlandırır: merkezilik bağ kurma derecesini, yoğunluk içteki bağların sıkılığını gösterir (Callon ve ark., 1991).
| Bölge | Merkezilik | Yoğunluk | Okuma |
|---|---|---|---|
| Motor temalar | Yüksek | Yüksek | Alanı sürükleyen, olgun ve yoğun bağlı temalar. |
| Uzmanlaşmış temalar | Düşük | Yüksek | İçte derin ama alanın geri kalanından kopuk niş konular. |
| Ortaya çıkan ya da kaybolan temalar | Düşük | Düşük | Yeni doğan ya da terk edilen konular; hangisi zaman dilimleri söyler. |
| Temel ve enine temalar | Yüksek | Düşük | Alanın ortak zemini; çok temaya bağlanır ama derinleşmemiştir. |
Diyagramın iki tuzağı var: eksenler korpusa görelidir, sorguyu genişletmek bir temayı başka bölgeye kaydırabilir. Düşük merkezilik ve düşük yoğunluk bölgesi iki karşıt durumu aynı yere koyar.
Bu belirsizliği tek kesit çözemez, korpusu zaman dilimlerine bölmek gerekir.
Boşluk arayan bir okuma için diyagram tek başına yeterli değildir; kümeler arasında kalan bağlantısız alanlar da incelenmeli. Bu okumanın yapılışı araştırma boşluğu nasıl bulunur rehberinde anlatılıyor.
Atıf sayıları ne ölçer, ne ölçmez?
Atıf sayısı bir çalışmanın ne kadar kullanıldığını ölçer, kalitesini ölçmez; eleştirildiği için de atıf alır. Farklı alan ya da yıldaki çalışmalar ham sayıyla karşılaştırılamaz.
Yazar düzeyinde en yaygın ölçü h-indeksidir: h sayıda yayının her birinin en az h atıf almış olmasıdır (Hirsch, 2005). Kariyer uzunluğuna bağlıdır, alanlar arası karşılaştırılamaz.
- Alan farkı: atıf alışkanlığı değişir, ham sayılar ancak aynı alanda anlamlıdır.
- Birikme etkisi: eski yayınların atıf toplamak için daha çok zamanı olmuştur.
- Öz-atıf: yazarın kendine atıfları ayrıştırılmazsa sayı olduğundan büyük görünür.
- Veri tabanı kapsamı: her veri tabanı farklı dergi kümesini tarar, farklı sayı verir.
- Biçim yanlılığı: kitap ve yerel dil ağırlıklı alanlar dergi tabanlarında eksik temsil edilir.
- Anlam farkı: atıf bir kullanım işaretidir, onay işareti değildir.
Karşılaştırma yapılacaksa alan ve yıl sabitlenir; aynı sorgu altı ay sonra başka sayı verir.
Bir bibliyometrik çalışma nasıl yeniden üretilebilir kılınır?
Bir bibliyometrik çalışma, üçüncü bir kişi aynı korpusu kurup aynı adımları koşturduğunda aynı sonuca varabiliyorsa yeniden üretilebilirdir: sorgu birebir, veri tabanı ve çekim tarihi açık olmalıdır (Peng, 2011).
Bibliyometrik veri hareketli bir hedeftir: aynı sorgu iki hafta arayla farklı kayıt döndürebilir, çekim tarihi bu yüzden yöntemin parçasıdır.
Peng (2011) veri ve kodun paylaşılmasını asgari koşul sayar; karşılığı ham kayıt dosyası ve analiz betiğidir (bkz. FAIR ilkeleri, Wilkinson ve ark., 2016).
- Veri tabanı, sürümü ve erişim yolu.
- Sorgu dizesi birebir, alan ve tarih aralığıyla.
- Korpusun çekildiği tarih.
- Dahil etme ve hariç tutma ölçütleri, elenen kayıt sayısıyla.
- Tekilleştirme yöntemi ve terim birleştirme sözlüğü.
- Ağ türü, kümeleme algoritması, çözünürlük ve rastgelelik tohumu.
- Kullanılan yazılım ve sürüm numaraları.
- Ham korpus dosyası ve analiz betiği, mümkünse kalıcı tanımlayıcıyla.
Bu liste bir biçimsellik değil: kararların çoğu ara adımlarda verilir. Yazılmazsa sonuç tartışılamaz olur.
Bu işi yapan araçlar hangileri?
Bu adımlar elle de yürütülebilir; zorluk adımlarda değil aralarındaki kayıtta.
SciMind bu işi tek bir iş akışında topluyor.
İlgili rehberler
Kaynaklar
- Pritchard, A. (1969). Statistical bibliography or bibliometrics? Journal of Documentation, 25(4), 348-349.
- Kessler, M. M. (1963). Bibliographic coupling between scientific papers. American Documentation, 14(1), 10-25.
- Small, H. (1973). Co-citation in the scientific literature. Journal of the American Society for Information Science, 24(4), 265-269.
- Callon, M., Courtial, J. P. ve Laville, F. (1991). Co-word analysis as a tool for describing the network of interactions. Scientometrics, 22(1), 155-205.
- Blondel, V. D., Guillaume, J. L., Lambiotte, R. ve Lefebvre, E. (2008). Fast unfolding of communities in large networks. Journal of Statistical Mechanics, P10008.
- Traag, V. A., Waltman, L. ve van Eck, N. J. (2019). From Louvain to Leiden: guaranteeing well-connected communities. Scientific Reports, 9, 5233.
- Hirsch, J. E. (2005). An index to quantify an individual's scientific research output. PNAS, 102(46), 16569-16572.
- Page, M. J. ve ark. (2021). The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, n71.
- Higgins, J. P. T. ve ark. (Ed.). Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions. Cochrane.
- Cooper, H. M. (1988). Organizing knowledge syntheses: a taxonomy of literature reviews. Knowledge in Society, 1(1), 104-126.
- Webster, J. ve Watson, R. T. (2002). Analyzing the past to prepare for the future: writing a literature review. MIS Quarterly, 26(2), xiii-xxiii.
- Peng, R. D. (2011). Reproducible research in computational science. Science, 334(6060), 1226-1227.
- Wilkinson, M. D. ve ark. (2016). The FAIR Guiding Principles for scientific data management and stewardship. Scientific Data, 3, 160018.
Literatür haritasını çıkarmak mı gerekiyor?
Bibliyometrik ağ analizi, tematik harita ve kanıt sentezi aynı iş akışında koşuyor.