Sistematik derleme nasıl yapılır?

Sistematik derleme, belirli bir soruya cevap vermek için literatürün önceden tanımlanmış ve yazılı bir yönteme göre taranması, seçilmesi ve değerlendirilmesidir. Arama sorgusu, dahil etme ölçütleri ve veri çıkarma biçimi tarama başlamadan sabitlenir; böylece seçim, araştırmacının o an dikkatini çeken çalışmalara göre değil, önceden ilan edilmiş kurala göre yapılır.

Sistematik olan taramanın kendisi değil, kararların sırasıdır: serbest taramada araştırmacı okudukça ölçütünü değiştirebilir, sistematik derlemede ölçüt yazılıdır ve değişirse değişiklik rapora girer.

Alanyazın taramasının yazarın hafızasına değil yapılandırılmış bir yönteme dayanması gerektiği çok önce savunuldu (Webster ve Watson, 2002). Sistematik derleme bu fikrin en katı biçimidir: yöntem, başka bir ekibin aynı adımları izleyip aynı çalışma kümesine ulaşabileceği ayrıntıda yazılır.

Bir derlemeyi sistematik kılan şeyler şunlardır:

Geleneksel derleme, yazarın alan bilgisine dayanarak seçtiği çalışmaları anlatır ve hangi kaynakların neden dışarıda kaldığı çoğu zaman yazılı değildir; sistematik derlemede ise bu adımlar önceden tanımlanır ve raporlanır. Fark konu değil yöntemdir: birinde seçim yazarın takdirine, diğerinde ilan edilmiş bir kurala bağlıdır.

Derlemeleri birbirinden ayıran şey odak, amaç, bakış açısı, kapsam, düzenleme ve hedef kitledir (Cooper, 1988); bu sınıflama her derlemenin bir kapsam iddiası taşıdığını gösterir. Geleneksel derlemenin kapsamı temsili olmakla yetinir; sistematik derleme, ilan ettiği ölçütler içinde eksiksiz olma iddiasındadır.

Aradaki fark bir üstünlük sırası değildir; geleneksel derleme yeni bir alanı tanıtmak, kavram tartışması açmak ya da bir tarihçe çıkarmak için uygun olabilir. Ama bir soruya kanıt toplandığı iddia ediliyorsa, seçim kuralının okuyucuya açık olması gerekir.

Protokol, çalışma başlamadan önce soruyu, arama stratejisini, dahil etme ölçütlerini ve analiz planını yazıya döker; sonuçlar görüldükten sonra ölçüt değiştirmek, istenen yönde çıkan çalışmaları içeride tutmayı kolaylaştırır. Protokolün önceden yazılıp tarihli kayda geçmesi bu riski azaltır ve aynı işi iki kez yapan ekipleri görünür kılar.

Bir protokol en az şunları içerir:

Arama stratejisi, sorunun kavramlarını arama terimlerine çevirmekle başlar: her kavram için eş anlamlı ve alan başlıkları VEYA ile, kavramlar arası bağ VE ile kurulur. Sonra veri tabanları, tarih aralığı ve dil kısıtı seçilir; kullanılan sorgu, tarihiyle birlikte olduğu gibi yayımlanır.

Her kayıt en az iki değerlendirici tarafından bağımsız taranır: önce başlık ve özet, sonra tam metin. Anlaşmazlık tartışmayla ya da üçüncü bir değerlendiriciyle çözülür. Adımlar aşağıda listelidir.

Yanlılık riski, bir çalışmanın tasarımı ve yürütülüşü yüzünden sonucun gerçek etkiden sistematik olarak sapıp sapmadığını sorar. Değerlendirme çalışma bazında ve alan alan yapılır (Higgins ve ark., Cochrane Handbook); sonuç tek bir puan değil, gerekçeli bir yargıdır.

Yanlılık riski ile raporlama kalitesi farklı şeylerdir: bir çalışma düzgün yazılmış olabilir ama körleme yapılmadığı için etki tahmini şişmiş olabilir. Tersine, eksik raporlayan bir çalışmanın riski belirsiz kalır ve belirsizlik düşük risk demek değildir.

Randomize çalışmalar için hazırlanan Cochrane aracı riski alan alan sorgular: rastgeleleştirme süreci, müdahaleden sapmalar, eksik sonuç verisi, sonucun ölçülme biçimi ve raporlanan sonucun seçimi; her alan için hem yargı hem dayanağı yazılır. Randomize olmayan tasarımlarda asıl tehdit karıştırıcı değişkenler olduğu için ayrı araçlar kullanılır, hangisinin kullanılacağı protokolde belirtilir.

Değerlendirme burada da iki kişi tarafından bağımsız yapılır ve sonuçlar çalışma bazında sunulur. Yüksek riskli çalışmaların dışarıda bırakıldığı bir duyarlılık analizi, genel sonucun bu çalışmalara ne kadar bağlı olduğunu gösterir.

Sistematik derlemenin adımları elle de yürütülebilir; yazılı bir protokol, referans yöneticisi ve düzgün tutulmuş bir hesap tablosu yeterlidir. Süreci tek yerde toplayan araçların katkısı, dahil etme kararlarını gerekçesiyle kaydetmesi, sayıları akış diyagramına kendiliğinden taşıması ve arama sorgusunu yöntemin bir parçası olarak saklamasıdır.

Lacuna bu iş için kurulmuş bir platform: bir alanın literatürünü okuyup kümeler arasında kalan boşluğu işaretliyor, dahil etme ve dışlama kararlarını gerekçesiyle karar defterine yazıyor ve analiz kapandığında yöntemi donduruyor, aynı korpus aynı sonucu veriyor.